ઉપરની કસોટી ઇનસ્ક્રિપ્ટ કીબોર્ડ પર ચાલે છે. ખાતું નહીં, ખર્ચ નહીં. પહેલી જ વારમાં સાચી પડેલી કીઓ જ ગણાય છે.
બ્રાહ્મી લિપિઓમાં એક જાણીતી મુશ્કેલી છે: કેટલાંક ચિહ્નો વ્યંજન પછી ટાઈપ થાય છે પણ વ્યંજનની ડાબી બાજુ દેખાય છે. ગુજરાતીમાં એ મુશ્કેલી લગભગ છે જ નહીં.
અહીંના લખાણમાં એવાં ચિહ્નો કુલ ૩૬ છે — માત્ર િ — એટલે કે બધા અક્ષરોના ૧,૩ ટકા. અહીંની આઠ બ્રાહ્મી લિપિઓમાં આ સૌથી ઓછું છે.
સરખામણી જુઓ: બંગાળીમાં ૧૧,૨ ટકા, ઓડિયામાં ૮,૨, કન્નડમાં ૭,૨ અને તેલુગુમાં ૩,૮. બંગાળી ટાઈપ કરનારને પડદા પર લખાણ પાછળ સરકતું દેખાય છે; ગુજરાતીમાં એવું ભાગ્યે જ થાય.
હાથ માટે આનો અર્થ એ કે આંખ અને આંગળી લગભગ સાથે ચાલે છે. શીખતી વખતે જે ગૂંચવણ બીજી લિપિઓમાં થાય છે, એ અહીં ઓછી છે.
અહીંના લખાણમાં ં ૧૨૧ વાર આવે છે. એ બધા અક્ષરોના ૪,૫ ટકા છે, અને લિપિનો ચોથો સૌથી વારંવાર આવતો અક્ષર છે.
આ સાઈટની ભાષાઓમાં માત્ર તેલુગુમાં એનું પ્રમાણ વધારે છે — ૬,૮ ટકા. હિન્દીમાં ૨,૩ અને મરાઠીમાં ૧,૫ ટકા છે.
કારણ સીધું છે. બીજી લિપિઓ જે કામ જુદા જુદા અનુનાસિક વ્યંજનોથી કરે છે, ગુજરાતી ઘણું ખરું એક જ ચિહ્નથી કરે છે.
એટલે એક કી વારંવાર દબાય છે. જો એ કીની જગ્યા આંગળીને યાદ ન હોય તો એ ધીમાશ આખા લખાણમાં ફેલાય છે, એક-બે જગ્યાએ નહીં.
અહીંના ૨૬૭૧ અક્ષરોમાંથી ૮૬૫ માત્રા અને ચિહ્નો છે — એટલે ૩૨,૪ ટકા.
સૌથી વધુ ા ૧૯૯ વાર, પછી ે ૧૩૪, ં ૧૨૧, ી ૯૯, ુ ૯૧, ો ૮૦ અને ્ ૭૮.
ધ્યાન આપો કે સૌથી વારંવાર આવતો અક્ષર ા છે — કોઈ વ્યંજન નહીં. વ્યંજનોમાં પહેલો ર છે, ૧૨૭ વાર.
એટલે ઝડપ વ્યંજનો ઓળખવાથી નહીં, માત્રાઓ ઓળખવાથી આવે છે. વ્યંજનો ૪૧ છે; ખરેખર ગોખવા જેવાં ચિહ્નો એનાથી ઓછાં છે, પણ એ ઘણી વધારે વાર આવે છે.
આખા લખાણમાં એક જ અક્ષર સળંગ બે વાર માત્ર ૨ જગ્યાએ આવે છે.
સરખામણીમાં ફિનિશમાં ૨૬૩ અને ડચમાં ૧૫૫ છે. એ બંને પાનાં આખેઆખાં આ જ વિષય પર છે.
ગુજરાતી બેવડાપણું જોડાક્ષરથી લખે છે — ્ વાપરીને — એટલે પડદા પર બે સરખા અક્ષરો પાસપાસે દેખાતા જ નથી. અહીં ્ ૭૮ વાર આવે છે.
બીજી સાઈટ કરતાં પાંચથી પંદર ઓછો ધારો. એની પાછળ બે નિર્ણય છે.
Typepace ચોખ્ખો આંક બતાવે છે, કુલ નહીં. કુલ એટલે તમે જે લખ્યું એ બધું; ચોખ્ખો એટલે પહેલી જ વારમાં સાચું પડ્યું એટલું જ. બંને વચ્ચેનો તફાવત એ જ તમારી ભૂલોની કિંમત, ઝડપના જ એકમમાં.
સુધારવાથી કશું પાછું મળતું નથી. બૅકસ્પેસથી પાછા જાઓ ત્યારે એ જગ્યાનું મૂલ્યાંકન તમે એને વટાવી ગયા એ જ ક્ષણે થઈ ગયું હોય છે.
શબ્દયાદી અને અવતરણો મૂળે ગુજરાતી છે. યાદી ખરા વપરાશને અનુસરે છે, અંગ્રેજીમાંથી અનૂદિત નથી; અવતરણો કહેવતો અને પંક્તિઓ છે જેમના શબ્દો ગુજરાતી છે.
લાંબાં અને વ્યાવસાયિક લખાણો ઊલટાં છે, અને એ સીધું કહી દેવું જ સારું: એ સાઈટની દરેક ભાષામાં આવતો એક જ ફકરાસંગ્રહ છે, ગુજરાતીમાં લાવીને રકમો અને તારીખો બેસાડેલો. એ ઇરાદાપૂર્વક છે. જે એ જ લખાણ ગુજરાતીમાં અને અંગ્રેજીમાં લખે છે, એ પોતાના જ બે પ્રયત્નો સરખાવે છે, બે પ્રકારનાં લખાણ નહીં.
તો આ કસોટી શીખવાનું સાધન છે, માપવાનું નહીં. ઇનસ્ક્રિપ્ટ ભારત સરકારનું પ્રમાણભૂત લેઆઉટ છે અને દરેક કી પર એક ગુજરાતી અક્ષર છે. ફોનેટિક રીતે — અંગ્રેજી અક્ષરો ટાઈપ કરીને — લખતા હો તો એ સાવ જુદું કૌશલ્ય છે અને એની ઝડપ અહીં કામ નહીં લાગે.
કારણ કે લિપિમાં એની જગ્યા ત્યાં જ છે, ભલે ટાઈપ વ્યંજન પછી કરવું પડે. ગુજરાતીમાં આવું કરતું આ એક જ ચિહ્ન છે અને એ ૩૬ વાર આવે છે — બંગાળીમાં એવાં ૩૦૭ સ્થાન છે.
પહેલો વ્યંજન, પછી ્, પછી બીજો વ્યંજન. ત્રણ કી, અને પડદા પર એક જોડાયેલું રૂપ. અહીંના લખાણમાં ્ ૭૮ વાર આવે છે.
પાંચ વડે ગુણો. પ્રથા મુજબ એક શબ્દ એટલે પાંચ અક્ષર, અને પડદા પરનો આંક પણ એ જ પ્રથાથી ગણાયો છે. એટલે ૪૦ એટલે પ્રતિ મિનિટ ૨૦૦ અક્ષર અને ૬૦ એટલે ૩૦૦. પડદા પરનું wpm અંગ્રેજી ટૂંકાક્ષર છે; માપ એ જ છે.
માપવા માટે ખરો, શીખવા માટે પૂરતો નહીં. તમે અત્યારે ક્યાં છો અને કઈ કીઓમાં સમય જાય છે એ દેખાય છે. દસ આંગળીથી શીખવા માટે સાઈટ પર અલગ વિભાગ છે જે હોમ રોથી શરૂ થાય છે, અને આ કસોટી વચ્ચે વચ્ચે વાપરીને કંઈ ફેર પડ્યો કે નહીં એ જોઈ શકાય.